ବାବାଜୀ

ଜଗନ୍ ମୋହନ ଲାଲ

ପରିଚୟ :

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସରେ ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ସୂତ୍ରପାତ କରିଥିବା ନାଟକ 'ବାବାଜୀ' କେବଳ ଏକ ମନୋରଞ୍ଜନର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜର କୁସଂସ୍କାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶାଣିତ ସ୍ୱର । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ ମୋହନ ଲାଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ନାଟକଟି ପାଠକକୁ ଏକ ଏପରି ଜଗତକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମର ବାହ୍ୟ ଆଡ଼ମ୍ବର ତଳେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସାଧୁ ନିଜର ବିଚାରଧାରା ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋକିତ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ସାରାଂଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ବହିର ପ୍ରତିଟି ଦିଗକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା, ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବହିଟି ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରେରିତ କରିବ ।

'ବାବାଜୀ' ନାଟକ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଆଧୁନିକ ନାଟକ, ଯାହା ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଚରିତ୍ରକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛି । ନାଟକର ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ଆମେ ଜଣେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ବାବାଜୀଙ୍କୁ ଭେଟୁ, ଯାହାଙ୍କ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ବିତରଣ ଏବଂ ସମାଜ ସଂସ୍କାର । ସେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମଠ କିମ୍ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି । ଏହି ନାଟକଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି ଅଙ୍କରେ ବିଭକ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ବାବାଜୀ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ, ଯଥା - ମଦ୍ୟପ ଜମିଦାର, ଠକ ପୂଝାରୀ, ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାରୀ ମହନ୍ତ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସୁଛନ୍ତି । ନାଟକଟିର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଧର୍ମ ନାମରେ ଚାଲିଥିବା ଭଣ୍ଡାମି ଏବଂ ଗୁଣିଗାରେଡ଼ି ଭଳି କୁସଂସ୍କାରକୁ ମୂଳୋତ୍ପାଟନ କରିବା । ଏହା ପାଠକକୁ ଏକ ଏପରି ଯାତ୍ରାର ଅନୁଭୂତି ଦିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ତର୍କ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନର ଜୟ ହୋଇଛି ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି :

ଏହି ନାଟକର ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଆମକୁ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗର ଓଡ଼ିଶାକୁ ଦେଖିବାକୁ ହେବ । ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଦେଇଥିଲା । ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ପଦାର୍ପଣ କରୁଥିଲା । ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥା ଏବଂ ମଠ ସଂସ୍କୃତି ସମାଜର ଶୀର୍ଷରେ ଥିଲା, ମାତ୍ର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ଘୁଣ ଲାଗିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

ସେହି ସମୟର 'ବାବୁ' ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନେ ଧନ ଏବଂ କ୍ଷମତାର ଅନ୍ଧ ମୋହରେ ସୁରାପାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟକୁ ନିଜର ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟପଟେ, ସାଧାରଣ ଜନତା ଶିକ୍ଷା ଅଭାବରୁ ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଏବଂ ଗୁଣିଗାରେଡ଼ି ଭଳି ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲେ । ଧର୍ମର ପ୍ରଚାରକ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ପବିତ୍ରତା ହରାଇ ବସିଥିଲେ । ମଠଗୁଡ଼ିକରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଶା ସେବନ ଏବଂ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ଏପରି ଏକ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରମୟ ସମୟରେ ଜଣେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ବାବାଜୀଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ଖୁବ୍ ଅଧିକ ଥିଲା, ଯିଏ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ ଚିନ୍ତାଧାରା ଶିଖାଇପାରିବେ ।

ଏହି ନାଟକର ସାମାଜିକ ପରିବେଶକୁ ଲେଖକ ଅତି ପ୍ରାଞ୍ଜଳ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି-। ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନର ସରଳତା ଏବଂ ସେଥିରେ ମିଶି ରହିଥିବା ଅଜ୍ଞାନତାକୁ ଲେଖକ ଖୁବ୍ ନିକଟରୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ନଦୀକୂଳର ତୋଟା, ଜମିଦାରଙ୍କ ବୈଠକଖାନା ଏବଂ ମଠର ଅଗଣା - ଏହି ସବୁ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ସମୟର ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଛି । ଏହା କେବଳ ଏକ ନାଟକ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ସମୟର ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଲିଲ୍ ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ :

ବାବାଜୀ : ନାଟକର ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର । ସେ ଜଣେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ସାଧୁ, ଯିଏ ନିଜର ମଠ କିମ୍ବା ଘର ସଂସାର ପ୍ରତି ମୋହ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ପଇସା ପାଇଁ ଲୋଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥାକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟମ ଏବଂ ବିଚାର ବଳରେ ତଉଲନ୍ତି । ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଶାନ୍ତ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ।

ସୁବଳ ପଟ୍ଟନାୟକ : ଜଣେ ବଡ଼ ଲୋକ ବା ଜମିଦାର ଶ୍ରେଣୀର ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ବାହାରକୁ ଧାର୍ମିକ ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ନିଶାର କବଳରେ ବନ୍ଦୀ । ସେ ମଦକୁ 'ବେଦାନାର ଶରବତ୍' କହି ପିଇବାକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ।

ଆନନ୍ଦ ପଣ୍ଡା (ପୂଝାରୀ) : ସମାଜରେ ଧର୍ମ ନାମରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଠକୁଥିବା ଏକ ଚରିତ୍ର । ସେ ବାବାଜୀଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ ପରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଆଗରେ ନତମସ୍ତକ ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ମିଥ୍ୟା ଗୁଣିଗାରେଡ଼ିର ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୋଇଛି ।

ବୀର ସିଂହ : ମଠର ଜଣେ ଜଗୁଆଳି, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚ୍ଚୋଟ ଏବଂ ସାଧୁଭକ୍ତ । ସେ ମଠର ଦୁର୍ନୀତି ଦେଖି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ଏବଂ ବାବାଜୀଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଗୁରୁବଚନ ପରି ମାନନ୍ତି ।

ମହନ୍ତ ଏବଂ ଅଧିକାରୀ : ଏମାନେ ମଠର କର୍ତ୍ତାଧର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧ । ସେମାନେ ଅତିଥି ସେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜର ସୁଖ ଏବଂ ନିଶା ସେବନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି ।

ଶିବ ମିତ୍ର ଏବଂ ଜେମ୍‍ସ ଦଳେଇ : ଏମାନେ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକ, ଯେଉଁମାନେ ବାବାଜୀଙ୍କ ମହିମା ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି କିପରି ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଲୌକିକ ଘଟଣା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ :

ନାଟକର ଆରମ୍ଭ ବାବୁ ସୁବଳ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ବୈଠକଖାନାରୁ ହୋଇଥାଏ । ବାବାଜୀ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ବାବୁ ତାଙ୍କୁ ଖୁବ୍ ସମ୍ମାନର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚୌକିରେ ବସିବାକୁ କହନ୍ତି । ବାବୁ ବାବାଜୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ପଇସା ଯାଚନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାବାଜୀ ତାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନମ୍ରତାର ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି । ସେ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ସାଧୁ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଇସା କଉଡ଼ି ହେଉଛି ଲୋଭର କାରଣ ଏବଂ ପଇସା ମାଗି ବୁଲିଲେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭଜନ ପାଇଁ ସମୟ ମିଳିବ ନାହିଁ । ବାବାଜୀ କୁହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ମଠ ନାହିଁ, ବରଂ ସେ ଜଣେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ସାଧୁ ଏବଂ ନଦୀକୂଳ ତୋଟାରେ ତାଙ୍କର ଆସନ ଜମାଇଛନ୍ତି ।

ଏହି ସମୟରେ ବାବୁ ସୁବଳ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଯଶୁ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଶା ସେବନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି । ବାବୁ ମଦକୁ 'ବେଦାନାର ଶରବତ୍' କହି ବାବାଜୀଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ବାବାଜୀ ଏହାର ପ୍ରତିବାଦ କରି ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ନିଶା ମଣିଷର ମତିଗତି ଠିକ୍ ରଖେ ନାହିଁ । ସେ କୁହନ୍ତି, "ନିଶାରେ ଆଗେ ମଜା ପଛକୁ ବଡ଼ ବେମଜା" । ବାବୁ ଏବଂ ଯଶୁ ନିଶାଶକ୍ତ ହୋଇ ନାଚିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ବାବୁ ଚେତା ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି । ବାବାଜୀ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜନ କରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।

ବାବାଜୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ବାବୁଙ୍କ ପୂଝାରୀ ଆନନ୍ଦ ପଣ୍ଡାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଆନନ୍ଦ ପଣ୍ଡା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିରକ୍ତ ଏବଂ ଇର୍ଷାପରାୟଣ ଚରିତ୍ର । ସେ ଭାବେ ଯେ ସେ ଓଳିକଯାକ ଖଟି ଖଟି ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ବାବାଜୀ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ କଣ୍ଟକ ସଦୃଶ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ବାବାଜୀଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା କରେ । ବାବାଜୀଙ୍କୁ 'ସାଗୁଆତି' କହି ସେ ଏକ ହାଣ୍ଡିରେ ଜୀଅନ୍ତା କୁକୁଡ଼ାଟିଏ ଘୋଡ଼ାଇ ଆଣିଦିଏ । ଯେତେବେଳେ ବାବାଜୀ ହାଣ୍ଡିଟିକୁ ଖୋଲନ୍ତି, କୁକୁଡ଼ାଟି ବାହାରି ଉଡ଼ିଯାଏ ।

ପୂଝାରୀ ତାହା ଦେଖି ଉପହାସ କରି କହେ ଯେ ବାବାଜୀଙ୍କ ମହିମାରୁ ରନ୍ଧା କୁକୁଡ଼ା ଜୀଇଁ ଉଠିଲା । କିନ୍ତୁ ବାବାଜୀ ତା'ର ଏହି ଚାଲାକିକୁ ଧରିପକାନ୍ତି ଏବଂ ତାକୁ ଅତି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତକୁ ଉପହାସ କରିବା ଏବଂ ମିଥ୍ୟା କହିବା ବହୁତ ବଡ଼ ପାପ । ରଘୁ ସିଂହ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପୂଝାରୀକୁ ଗାଳି କରନ୍ତି ଏବଂ ବାବୁଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାବାଜୀ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ଦିଅନ୍ତି । ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ପୂଝାରୀ ଜଣେ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ତାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ସେ ନିଜର ବୃତ୍ତି ହରାଇବ । ବାବାଜୀଙ୍କର ଏହି ଅସୀମ କ୍ଷମା ଦେଖି ପୂଝାରୀ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରେ ଏବଂ ତା' ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରିଆସେ ।

ବାବାଜୀ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ମଠରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରକୃତ ଅଧର୍ମର ରୂପ ଦେଖନ୍ତି । ମଠର ଅଧିକାରୀ ଜଣେ ଭଣ୍ଡ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ନାମାବଳୀ ପିନ୍ଧି 'ଗୌରାଙ୍ଗ ଗୌରାଙ୍ଗ' ଜପ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ମାଳତୀ ନାମକ ଜଣେ ଯୁବତୀଙ୍କ ଉପରେ ରହିଥାଏ । ବାବାଜୀ ଭୋଜନ ମାଗିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରାଇ ମାଳତୀ ସହିତ ପ୍ରସାଦ ଖାଇବାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ମଠର ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଞ୍ଜା ଏବଂ ନିଶାରେ ମତ୍ତ ରହନ୍ତି ।

ସେଠାରେ ବାବାଜୀଙ୍କୁ ମଠର ଜଗୁଆଳି ବୀର ସିଂହ ଭେଟନ୍ତି । ବୀର ସିଂହ ମଠର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମାହତ ଥାନ୍ତି । ସେ ବାବାଜୀଙ୍କୁ 'ପରକୀୟା ପ୍ରେମ' ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି, ଯାହାର ଭୁଲ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କିଛି ସାଧୁ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରୁଥିଲେ । ବାବାଜୀ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ପରକୀୟା ପ୍ରେମ ମହାପାପ ଏବଂ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ କେବେ ହେଲେ ଏପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ନାହାନ୍ତି । ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ମନର ମାଳି ଜପ କରିବାରେ ଅଛି, ହାତର ମାଳିରେ ନୁହେଁ-। ବୀର ସିଂହ ବାବାଜୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିବାରୁ ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି ।

ଶେଷ ଅଙ୍କରେ ବାବାଜୀ ନଦୀକୂଳ ତୋଟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି । ସେଠାରେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି । ଜଣେ ପୋଖତ ଚୋର ବାବାଜୀଙ୍କ ମୃଗଛାଲକୁ ଚୋରି କରିବାକୁ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ବାବାଜୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ ଭୟ ନକରିବାକୁ କହି ସେହି ଛାଲଟିକୁ ତାକୁ ଦେଇ ଦିଅନ୍ତି । ଏହାପରେ ଜେମୀ ଏବଂ ରାଧୀ ନାମକ ଦୁଇ ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀ ମହିଳା ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି । ସେମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଭଜନ ଗାଆନ୍ତି, ଯାହା ବାବାଜୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ।

ହଠାତ୍ ରାଧୀ ତୋଟାରେ କିଛି ଦେଖି ଭୟରେ ଅଚେତ ହୋଇ ପଡ଼େ । ଜେମୀ ଭାବେ ଯେ ଏହା କୌଣସି ଭୂତ କିମ୍ବା ଡାଆଣୀର କାମ । ବାବାଜୀ ରାଧୀର ମୁହଁରେ ପାଣି ମାରି ତା'ର ଚେତା ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ଭୂତ ଡାଆଣୀ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, ବରଂ "ଭୟ ହିଁ ଭୂତ" । ସେ ଚିରିକୁଣୀ ନିଆଁ ବା 'ଭୂତ ନିଆଁ'ର ରହସ୍ୟ ବୁଝାଇ କୁହନ୍ତି ଯେ ପଚାଶଢ଼ା ଜିନିଷରୁ ବାହାରୁଥିବା ଗ୍ୟାସ୍ (ବାଷ୍ପ) ଯୋଗୁଁ ସେହି ନିଆଁ ଜଳିଥାଏ, ଯାହାକୁ ବିଜ୍ଞାନରେ 'ବାଷ୍ପ ଆଲୁଅ' କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ସମୟରେ ଶିବ ମିତ୍ର ଏବଂ ଜେମ୍ସ ଦଳେଇ ନାମକ ଦୁଇଜଣ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ସେମାନେ ବାବାଜୀଙ୍କର କୌଣସି ଅଲୌକିକ ମହିମା ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି । ସେମାନେ ଜଣେ ପରମହଂସ ସାଧୁଙ୍କ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, ଯିଏ ପାଟି ଭିତରୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ବାହାର କରନ୍ତି । ବାବାଜୀ ଏହାର ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚନ କରି କୁହନ୍ତି ଯେ ଏହା କେବଳ ଏକ କୁହୁକ ବା ବାଜୀ, ଯେଉଁଠାରେ ରବର ପେଣ୍ଡୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଲୋକଙ୍କୁ ଠକାଯାଏ । ସେ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟମ ବିରୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ମହିମା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ।

ନାଟକର ଶେଷ ଭାଗରେ ପୂଝାରୀ ଆନନ୍ଦ ପଣ୍ଡା ପୁଣି ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପାପ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ବାବାଜୀଙ୍କୁ କୁହେ କିପରି ସେ ମିଥ୍ୟା ଗୁଣିଗାରେଡ଼ି ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଠକୁଥିଲା । ସେ ବାତ ରୋଗକୁ ବାଣ ମାରିବା ବୋଲି କହିବା, ମନ୍ତ୍ର ବଳରେ ସାପ ବିଷ ଝାଡ଼ିବା ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ଉପାୟରେ ଲୋକଙ୍କ ପେଟରୁ ଯାଦୁ ବାହାର କରିବା ଭଳି ସମସ୍ତ ଠକାମି ବିଷୟରେ କୁହେ । ବାବାଜୀ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମରେ ମତି ରଖିବାକୁ କହି ନାଟକ ଶେଷ କରନ୍ତି ।

ଉପସଂହାର :

'ବାବାଜୀ' ନାଟକର ସାରାଂଶ ପଢ଼ିବା ପରେ ଆମେ ଏକ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଶିକ୍ଷା ପାଉ ଯେ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଚାକଚକ୍ୟ କିମ୍ବା ନିଶା ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଅଛି । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ଜୀବନ ପ୍ରତିଛବି ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସରଳତା ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି । ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରିବା ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ ହେବା ହିଁ ଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ସାରତତ୍ତ୍ୱ ।

ନାଟକଟିରେ ବାବାଜୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଆଜିର ସମାଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ସଦୃଶ । ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆମ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଭଣ୍ଡାମି ଏବଂ କୁସଂସ୍କାର ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବାବାଜୀଙ୍କ ପରି ତର୍କଶୀଳ ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ଲେଖକ ଜଗନ୍ ମୋହନ୍ ଲାଲ୍ ଅତି ଚତୁରତାର ସହିତ ଏହି ନାଟକରେ ହାସ୍ୟରସ, ସାମାଜିକ ସଚେତନତା ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାକୁ ଏକତ୍ର କରିଛନ୍ତି ।

ଏହି ସାରାଂଶଟି କେବଳ ସେହି ବିଶାଳ ସାହିତ୍ୟର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଝଲକ ମାତ୍ର । ନାଟକଟିରେ ଥିବା ଚମତ୍କାର ସଂଳାପ, ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ସେହି ସମୟର ଜୀବନ୍ତ ପରିବେଶକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ହେଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ବହିଟିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପଢ଼ିବାକୁ ହେବ । ଯଦି ଆପଣ ସତ୍ୟର ଜୟ କିପରି ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କିପରି ଅଜ୍ଞାନତାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ 'ବାବାଜୀ' ନାଟକ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଉପହାର । ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହେବା ପାଇଁ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବହିଟି ପଢ଼ି ନିଜର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଏକ ନୂଆ ଦିଗ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ପାଠକବୃନ୍ଦଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ ।